Historia Parafii

Znaczenie nazwy Zegrze jest niewyjaśnione. W przeszłości osadę nazywano różnie: Zgierz, Zegrz, Zegrzysko lub Zgiersko. W dokumentach średniowiecznych pisanych po łacinie, pisarze różnie próbowali zapisać tę nazwę. W 1237 roku zapisano nazwę osady jako Siger, w 1349 użyto nazwy Zgersz, w 1424 roku Sgyerzs i Szgersz, w 1425 Szgerz, w 1428 Sgers, a w 1576 roku Zgierz.’ Ksiądz Fabian Daniłowski pleban Zegrza, używał w 1775 roku nazwy Zegrze. Nazwa Zegrze ustaliła się najprawdopodobniej w XIX wieku. W czasie kiedy pojawiły się pierwsze wzmianki o Zegrzu, w XII i XIII wieku, nad brzegami Narwi i Bugu szumiała zapomniana już prawie Puszcza Serocka, będąca częścią istniejącej jeszcze Puszczy Białej. Obie rzeki przecinały ją błękitnymi wstęgami, a nad ich brzegami wrzało życie. W malowniczym miejscu gdzie Bug łączy się z Narwią, tworząc jedną szeroką rzekę, usadowiło się prastare serockie grodzisko, które górując nad okolicą z prawobrzeżnej skarpy, broniło tej części Mazowsza – Ziemi Zakroczymskiej – przed łupieskimi napadami pogańskich Litwinów i Jadźwingów. Obie rzeki stanowiły ważny szlak komunikacyjny dla handlu ze wschodem. Płynęły więc nimi tratwy i barki pełne wszelkiego dobra. Wśród lasów często pobrzmiewały nawoływania i pieśni flisaków („orylów”). Kiedy już podróżni minęli serocki gród i przebyli niespokojne i pełne wirów ujście Bugu zatrzymywali się w miejscu gdzie rzeka łagodnie skręcała na zachód i przecinała szlak lądowy biegnący z południa przez Serock do Pułtuska, już w 1353 roku nazywany „starą drogą wojenną”. W tym miejscu, przy dogodnym do przeprawy brodzie, usadowiła się książęca komora celna. Tutaj też było wygodne miejsce na to, by rozłożyć przywiezione towary, sprzedać je okolicznym mieszkańcom, wymienić na inne, lub kupić to co miały do zaoferowania puszczańskie osady. Po odpoczynku ruszano w drogę ku Wiśle, w kierunku Zakroczymia. W 1349 roku książę Bolesław III nadał Zegrze swojej matce Elżbiecie (córce Giedymina), jako zadośćuczynienie za posag wypłacony jego siostrze (córce Elżbiety). W dokumencie z tego samego roku napisano: „Zgersz que iacet ultra Zakroczim super fluvium dictum Narew” (łac.: Zegrze, które leży pod Zakroczymiem jest najlepszym targowiskiem Narwi). Wykopaliska świadczą o tym, że niewielka osada targowa znajdowała się w Zegrzu już w XII wieku. Górując ze skarpy nadnarwiańskiej nad rzeką i jej lewym brzegiem, oraz nad przeprawą i drogą lądową, nabierała z czasem coraz większego znaczenia. Początkowo była własnością książąt mazowieckich. W XIV wieku Janusz I Stary nadał Zegrze i okalające je włości marszałkowi dworu Sasinowi ze Smarzewa, kasztelanowi wyszo- grodzkiemu. W ten sposób osada stała się ośrodkiem dóbr szlacheckich. Coraz liczniejsi mieszkańcy Zegrza, oraz liczni przybysze wciąż prze- mierzający wodne i lądowe szlaki, potrzebowali opieki duszpasterskiej. Sieć parafii w Diecezji Płockiej we wczesnym średniowieczu nie była gęsta. Tzw. Falsyfikat Mogileński z 1065 roku wymienia 19 grodów, w których znajdowały się kościoły lub kaplice. Należały do nich Zakroczym i Serock, znajdujący się na wschodniej rubieży osadnictwa XI-wiecznej prowincji płockiej. W następnych wiekach, aby pogłębić chrystianizację dużych skupisk ludności oddalonych od grodów zakładano parafie „w miejscach targowych, w sąsiedztwie przepraw przez rzeki, obok komór celnych”. Zegrze było miejscem targowym, miało przeprawę i komorę celną. Wydaje się więc, że kaplica znalazła się w nim bardzo wcześnie. Przebywszy bezludne jeszcze w wielu miejscach puszcze, gdzie czaiły się złe moce i zagrażali pogańscy łupieżcy, zdrożeni długą drogą flisacy i kupcy, mogli w Zegrzu znaleźć nie tylko spoczynek ale i pociechę duchową. A pewnie bywali i tacy, którzy tu po raz pierwszy słyszeli o Chrystusie. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstała parafia Zegrze, bowiem nie zachował się jej akt erekcyjny. O jego braku pisał już w 1775 roku pleban zegrzyński, ksiądz Fabian Daniłowski. Według Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce kościół w Zegrzu istniał już w XII wieku. Ks. Tadeusz Żebrowski wymienia parafię Zegrze w grupie parafii powstałych na przełomie XII i XIII wieku. Zapewne więc już w XII wieku znajdowała się w Zegrzu drewniana kaplica, przy której utworzono parafię, prawdopodobnie pod wezwaniem świętej Małgorzaty. Pierwsza wzmianka pisana o parafii w Zegrzu pochodzi dopiero z 1367 roku. Toczył się wtedy przed Trybunałem Stolicy Apostolskiej spór między Bronisławem, proboszczem Zegrza, leżącego w Diecezji Płockiej, a biskupem Janem Doliwą z Poznania o dziesięciny z miejscowości leżących na terytorium o spornej przynależności diecezjalnej.” Następna wzmianka pochodzi z roku 1386 i również dotyczy sporu o dziesięciny, tym razem między parafią w Zegrzu a parafią w Wieliszewie. Ks. Tadeusz Żebrowski pisze, że „Wezwanie św. Małgorzaty pojawiło się już w 1475 roku.” Pierwszy całościowy wykaz parafii diecezji płockiej pochodzi dopiero z 1506 roku z kartoteki Słownika Historyczno-Geograficznego Mazowsza Średniowiecznego.’

Źródło: Zegrze Wola Kiełpińska – Dzieje parafii i okolic. Anna i Marian Kurtyczowie, Wola Kiełpińska 2001